|
Trapgevels
Sint Annenstraat 12, De Gulden Trip (1565). Vroeg-renaissance stijl van Hans Vredeman de Vries (1521-1606). Zie: amsterdamsebinnenstad.nl
Typerend voor Vredeman de Vries zijn diens gebruik van rolornamenten en C-voluten.
Over de invloed van de prentenboeken van Hans Vredeman de Vries, zie: bovenlichten.net
, zie ook, dezelfde auteur Ben veldstra, over 'voluten', de krullen of spiralen welke Vredeman de Vries veelvuldig gebruikte: bovenlichten.net
Oost-Indisch Huis (1606, 1633), Oude Hoogstraat 24. Hendrick de Keyser (1565-1621) (bma)
Bushuis (1606), Singel 423. Restauratie A.A. Kok 1920 (bma)
De Dolphijn, Singel 140-142, rond 1600. In eerste instantie bouwt De Keyser in de stijl van de vroege renaissance
(rolornamenten), maar al spoedig ontwikkelt hij zijn eigen stijl.
Tussen ±1615 en ±1625 valt de bloeiperiode van de Amsterdamse renaissance in de stijl van Hendrick de Keyser,
maar er bestaan al voorbeelden vanaf ±1600, zoals dit grachtenpand 'de Dolphijn'. De bouwstijl van De Keyser,
de 'barokke Amsterdamse renaissance', kan gezien worden als een overgangsvorm tussen de renaissance (±1550-±1640)
en het classicisme (±1625-±1665) (wikipedia)
De Dolphijn is met het Huis Bartolotti en het Huis met de Hoofden (beide hieronder afgebeeld) één van de drie voorbeelden van een vroeg-17e eeuws huis met zijhuis, en wel het oudste dubbele huis: Singel 140-142,
De Dolphijn. Dit is tevens een eerste, vroeg voorbeeld van
Amsterdamse renaissance van Hendrick de Keyser. Een dubbele trapgevel, een dubbel huis.
Hier woonde Frans Banningh Cocq (van de Nachtwacht). In de 19de eeuw verdween één van de twee topgevels,
maar deze is in 1966 prachtig gereconstrueerd (fietstocht-monumenten)
De Gecroonde Raep (1615), Oudezijds Voorburgwal 57 (bma)
Huis Bartolotti (circa 1618-1621), Herengracht 170-172. Het Huis Bartolotti wordt toegeschreven aan Pieter de Keyser, de zoon van Hendrick de Keyser.
Mooi voorbeeld van barokke Amsterdamse renaissance in de stijl van Hendrick de Keyser (bma)
Dit dubbele huis heeft twee deuren. Reeds in de 17de eeuw werd het huis gesplitst.
Oorspronkelijk was er alleen de linkerdeur: op de plaats van de rechterdeur zat een raam. In 1967-1971 is het huis door de Vereniging Hendrick de Keyser gerestaureerd.
Het bovenste deel van de topgevel is toen gereconstrueerd (het deel met het opschrift met het jaartal in Romeinse cijfers). (fietstocht-monumenten)
Het Huis met de Hoofden (1622), Keizersgracht 123. Best bewaarde 17e eeuwse grachtenpand, waarschijnlijk ontworpen door Hendrick de Keyser
"De Drie Hendricken"
Bloemgracht 87-91 (1642). Sterk afwijkend van de barokke stijl van Hendrick de Keyser is dit voorbeeld van sobere Hollandse of Haarlemse renaissance (bma)
Halsgevels
Naast het Huis Bartolotti staat een halsgevel uit 1638, Herengracht 168. Dit is de oudste halsgevel van Amsterdam, gebouwd door de uitvinder van de halsgevel, Philip Vingboons.
Het is moeilijk te zien dat het een halsgevel is, omdat de gehele gevel in zandsteen is uitgevoerd. Meestal hebben we bij halsgevels te maken met een bakstenen gevel van een smal huis (drie, soms twee, ramen breed) met twee hoeken van 90° aan de top die
opgevuld zijn met sterk tegen het baksteen afstekende zandstenen ornamenten, zgn. klauwstukken.
De overgang van trapgevel naar halsgevel gevel is in Amsterdam vooral een overgang van renaissance naar classicisme. Specifiek classicistische elementen vormen de pilasters, kroonlijsten en frontons die we bij halsgevels vaak aantreffen.
een classicistische oplossing zou het bedekken van het puntdak met een fronton zijn maar daarmee is de helling van de Hollandse daken niet in overeenstemming.
Halsgevels worden gebouwd in de periode ±1640-±1775, de meeste in de eerste helft van de 18e eeuw. De halsgevel overleeft de periode van het Hollands classicisme,
omdat de later in zwang geraakte barokke Lodewijk XIV-stijl heel goed kon worden toegepast op de halsgevel.
Gelderse Kade 82, gebouwd in 1644. Naast de gewone halsgevel wordt in de 17-e eeuw ook de verhoogde halsgevel gebruikt, eveneens een typisch Amsterdams geveltype met bakstenen voorgevel, dat in plaats van twee hoeken vier hoeken van 90° heeft, opgevuld met klauwstukken.
Door de extra trap (soms zoals hieronder meer dan éen) kan men aan een tussenvorm van trapgevel en halsgevel denken.
Pilastergevels worden in dezelfde periode gebouwd als verhoogde halsgevels, rondom 1650, dus zijn de meeste verhoogde halsgevels ook pilastergevels
Looiersgracht 21
Odeon (huis Nuerenburg) (1661-1662/1837-1838) Singel 460, Philips Vingboons, M.G. Tétar van Elven (bma)
Cromhouthuizen (1660-1662), Herengracht 364-370, Philips Vingboons. (bma)
Herengracht 388, rijke pilastergevel uit 1665, mogelijk ontworpen door Justus (zoon van Philips) Vingboons
17de en 18e eeuwse halsgevels moeten onderscheiden worden in de ornamenten.
Frontongevelbekroningen en versieringen als festoenen komen alleen bij 17e eeuwse halsgevels voor. In de 18e eeuw komen wel guirlandes voor die veel lijken op festoenen, maar het betreft hier
geen bloemen en fruitmotieven meer
Halsgevel in 18de eeuwse stijl. De gevels zijn vlak (geen pilasters meer). Het andere classicistische element, het driehoekig fronton, is vervangen door een versierd lijstvormig fronton.
De topornamenten zijn niet langer sober, maar rijk versierd in de symmetrische stijl van Lodewijk XIV, toegepast in Amsterdam tussen ±1710-±1740
Klokgevels
Uit de halsgevel ontwikkelt de klokgevel. De klauwstukken worden een onderdeel van de hals, in baksteen, zodat alleen nog versieringen langs de zijkanten voorkomen.
Klokgevels worden gebouwd tussen ±1660-±1790,
de tijd van de lodewijkstijlen
De klokgevel is meer geschikt voor het toepassen van de Lodewijk-stijlen en worden dan ook in toenemende mate gebouwd, ten koste van de halsgevel.
Hier een voorbeeld van rococo of Lodewijk XV stijl.
Citaat uit bovenlichten.net: De hoofdlijnen van de versieringen nemen meer en meer zwierige bewegingen aan.
De tegen elkaar aan geplaatste C-lijnen bepalen met de zeer langgerekte en slepende acanthus- en palmbladeren, het uiterlijk van het ornament.
Hierin zijn door alle krullen en wendingen de rechte lijnen nagenoeg geheel verbannen. De symmetrie is niet helemaal zoek, maar er zit in het midden toch bijna altijd een draaiing in het ornament.
Het meest karakteristiek is de gedraaide kuif van het top-acanthusblad.
Kerkstraat 61. Aan de Kerkstraat stonden de koetshuizen voor de koetsen en paardenstallen van de chique grachtenpanden aan de Keizersgracht. Hierboven is Kerkstraat 61 (Keizersgracht 524) afgebeeld:
een fraai koetshuis uit 1758 (het grachtenpand stamt uit 1754) met brede klokgevel (jordaanweb.nl)
Lijstgevels
Damrak 85. Voorbeeld van een (topgevelachtige) verhoogde lijstgevel (±1700-±1775): Dit overgangstype van klokgevel naar lijstgevel heeft een topgevelachtige middenverhoging.
Voor het sluiten van gewone, enkele huizen is een topgevel nodig, omdat de nok van het huis loodrecht op de gracht staat. Bij de verhoogde lijstgevel wordt de kroonlijst omhoog gebogen om het puntdak aan het oog te onttrekken of
om ruimte te maken voor een vlieringluik.
In de 18de eeuw is dit geveltype zeer populair en komt in een grote variëteit voor, in de eerste helft van de 18de eeuw in de Lodewijk XIV-, in het derde kwart van deze eeuw in de Lodewijk XV-stijl
(amsterdamsebinnenstad.nl)
Getoogd verhoogde lijstgevel. Twee consoles dragen een kroonlijst die wordt onderbroken door twee gekeerde voluten. De kuif en het overig ornamentwerk zijn in Lodewijk XIV-stijl uitgevoerd
Singel 288, gebouwd in 1758. Zeer sprekend voorbeeld van Lodewijk XV-stijl.
Singel 134
Verhoogde lijstgevel uit ±1755. De oplossing bij smalle huizen, waar de nok van het dak loodrecht op de voorgevel staat, is de lijst te verhogen met een klokgevel-achtige kuif.
Dat is nou echt de 18de eeuw: een dot slagroom op het huis. De hier gebruikte stijl is Lodewijk XV of Rococo, in Amsterdam toegepast tussen ±1740-±1775,
gekenmerkt door de asymmetrische versieringen ( khbo2amsterdam.eerebout.com
In het Frans classicisme en de daardoor beïnvloede Duitse bouwkunst van de achttiende eeuw werden veel zware attieken gebruikt zonder afsluitende kroonlijst. In andere gebieden
werden attieken juist luchtiger door het invoegen van balusters. Voorbeelden van deze laatste stijl zijn te vinden op veel Amsterdamse grachtenpanden, vooral uit de achttiende eeuw, waarbij siervazen
en middenpanelen zijn toegevoegd die familiewapens, jaartallen en andere opschriften dragen archipedia-architectenweb
Keizersgracht 244-246, ±1730. Lijstgevel-tweeling in Lodewijk XIV-stijl
Felix Meritis, Keizersgracht 324 (1787-1792), Jacob Otten Husly.
De monumentale gevel is gebouwd in de internationale vormentaal van het classicisme die in het laatste kwart van de achttiende eeuw in Europa zeer populair was. De gevel is geheel opgetrokken in
Bremer zandsteen en contrasteert daardoor sterk met de smallere, overwegend bakstenen gevels van de traditionele grachtenpanden aan weerszijden.
De voorgevel wordt boven de sokkelachtige begane grond geaccentueerd door een middenrisaliet met een tempelfront. Dat tempelfront bestaat uit vier kolossale Corinthische driekwart zuilen die over
twee verdiepingen reiken en een hoofdgestel en driehoekig fronton dragen. Boven de kroonlijst en achter het fronton strekt zich een bijpassende attiek met balustrade uit.
Bron: bma . Detailopnames op pag 1.3
Enkele lijstgevels in de Spuistraat
De pui: de stoep, raam- en deuromlijstingen, en bovenlichten
Begin jaren ' 90 werd onder dikke grijze verflagen houtsnijwerk aan de pui ontdekt, die
men in Amsterdam niet eerder (en later) heeft gezien. Navraag bij het Amsterdams
Historisch Museum leerde dat het een pand uit ca. 1672 zou zijn en dat er een winkel in
scheepsbenodigdheden in heeft gezeten. Het houtsnijwerk laat dan ook putsen, emmers,
kwasten, touw en koppen van Poseidon, een Spaanse zeevaarder en nog meer fraais zien.
Het gehoute hout moest sloveens eiken zijn en dat is weer aangebracht. Het gemarmerde
steen aan de pui zou uit de St Anna mijnen uit België komen en groenig van kleur zijn.
Ook dat is weer in originele staat teruggebracht. De originele gevel aan dit pand ontbreekt door een brand. De onderkant van het pand is
echter wel origineel en van zeer grote historische waarde. Aan de overkant van de straat, als het ware gespiegeld, staat eenzelfde soort pand, Elandsgracht 78.
Overgenomen uit: amsterdamsebinnenstad.nl
Herengracht 462 (1672). Dit dubbele huis, Sweedenrijk, is ontworpen door Adriaan Dortsman (1636-1682) in de "strakke stijl" van de laatste fase van het Hollands Classicisme. De ornamentiek van het bovenlicht
is een veelgebruikt motief in deze periode. Het doet denken aan een de ondergaande of juist opkomende zon en wellicht werd dat er oorspronkelijk mee beduid. Een eeuw later, tijdens de Lodewijk-XVI- en de Empire- stijlperiode, zal dit soort ramen weer terugkeren
Meer over dit pand op: bma
Herengracht 475, Huis de Neufville, ook wel: "Huis aan de Bocht" (1731-1733). ‘Hollandse’ Lodewijk XIV-stijl. Zie
bma
Nieuwezijds Voorburgwal. Barok snijraam uit de tijd van vlak voor de Rococo, dus ca 1740. Voor een uitgebreide beschrijving van Barok (Lodewijk XIV stijl): klik hier
Spuistraat 267
Festoenen vormen een typisch gevelelement uit de tijd van Lod XIV. Hun oorsprong vinden ze in de Hellenistische tijd, sinds 400 BC werden er al festoenen van bloemen-, fruit- en schelpenslingers
uitgehouwen en gesneden en als ornament gebruikt voor tempels, belangrijke gebouwen en sarcofagen
( bovenlichten.net ) |
|
